Sprawiedliwa transformacja obszarów przyrodniczo cennych
Będąc świadkami postępującego kryzysu klimatyczno-ekologicznego zdajemy sobie sprawę, że nasz stosunek wobec przyrody musi ulec zmianie. Żyjemy w okresie tzw. szóstego wielkiego wymierania gatunków, spowodowanego destrukcją naturalnych ekosystemów naszej planety. Musimy jak najszybciej przejść od niszczenia i eksploatacji, do koegzystencji i troski o środowisko. Skuteczna ochrona przyrody jest jednym z naszych najważniejszych sposobów na ograniczenie skutków katastrofy klimatycznej i drastycznego spadku bioróżnorodności. To nie tylko zobowiązanie etyczne, ale również polityczne, materializujące się poprzez kolejne regulacje dotyczące zwiększania stopnia ochrony. Przyjęte na forum Organizacji Narodów Zjednoczonych Porozumienie Kunming-Montreal obliguje 196 państw, w tym także Polskę, do rozszerzenia sieci obszarów chronionych w perspektywie 2030 roku. Na szczeblu Unii Europejskiej wdrażana jest Strategia na rzecz bioróżnorodności 2030, w której zapisano m.in. cel objęcia ochroną 30% powierzchni lądowej i morskiej UE, w tym 10% ochroną ścisłą. Na szczeblu krajowym zobowiązanie do wyłączenia 20% lasów z wycinek zostało zapisane w umowie koalicyjnej obecnego rządu, a według badań opinii publicznej postulat ten popiera 85% badanych. W rozdziale 1. opisujemy bardziej szczegółowo dokumenty z poziomu międzynarodowego, europejskiego i krajowego, które nakładają na nas obowiązek lepszego dbania o przyrodę, w tym przede wszystkim tworzenia nowych obszarów chronionych.
Zwiększanie powierzchni obszarów chronionych pociąga za sobą szereg korzyści dla ogółu społeczeństwa. Oprócz wspomnianego już przeciwdziałania kryzysowi klimatycznemu i powstrzymywaniu niszczenia przyrody, to też zmniejszanie ryzyka powodzi, ograniczanie negatywnych skutków susz i upałów, poprawa jakości powietrza i wiele innych korzyści, czyli tzw. usług ekosystemowych. Jednocześnie istnieją grupy społeczne i sektory gospodarki, dla których tworzenie obszarów chronionych niesie ryzyka, np. utraty pracy, spadku dochodów, czy utrudnionego dostępu do surowca, zwłaszcza w początkowym okresie po utworzeniu obszaru chronionego. Ochrona przyrody i klimatu nie może odbywać się kosztem społeczeństwa, dlatego potrzebna jest sprawiedliwa transformacja dla obszarów przyrodniczo cennych. Sprawiedliwa transformacja łączy troskę o środowisko naturalne z troską o los pracowników, lokalnych społeczności i innych grup narażonych na negatywne skutki zmian. To konkretne zasady, które wyznaczają kształt procesu przemian m.in. wczesne planowanie zmian, szeroki dialog społeczny, środki na inwestycję i poprawę jakości życia w dotkniętych zmianami regionach oraz nowe kwalifikacje i dobre miejsca pracy dla mieszkańców.
Za włączeniem perspektywy sprawiedliwości społecznej do polityk klimatycznych i ekologicznych przemawiają zarówno argumenty natury etycznej, jak i strategicznej. Po pierwsze, należy zadbać o to, by koszty ochrony przyrody nie spadły na barki grup społecznych zagrożonych wykluczeniem, o to, by nikt za ich sprawą nie wypadłza burtę. Po drugie, jak pokazał przykład protestu „żółtych kamizelek” we Francji, w warunkach demokratycznych działania ekologiczne państw pozbawione komponentu sprawiedliwości społecznej będą trudne do zrealizowania.
Dotychczas w Polsce dyskusja o sprawiedliwej transformacji ograniczała się głównie do regionów węglowych. Ponadto ze względu na bezprecedensową mobilizację społeczną w sprawie ochrony lasów stoimy na progu nowego otwarcia w temacie obszarów chronionych. Po 24 latach być może doczekamy się nowych parków narodowych, już powstają nowe rezerwaty czy tymczasowe moratoria na cięcia w najcenniejszych lasach. Ten proces rodzi wielkie nadzieje, ale także obawy, o czym piszemy więcej w rozdziale 2. Pilnie potrzebujemy dyskusji o sprawiedliwości także w odniesieniu do obszarów chronionych, a nie tylko regionów węglowych. Celem tej publikacji jest zainicjowanie debaty o sprawiedliwej transformacji dla obszarów przyrodniczo cennych oraz wywarcie presji na decydentów, aby uwzględniali aspekt sprawiedliwości społecznej w projektowanych politykach ekologicznych. Niezależnie od bieżącego klimatu politycznego, jest to wyzwanie, z którym jako społeczeństwo będziemy się mierzyć.
